—

عنوان مقاله:

بار آوردن و تربیت؛ دو روی یک سکه یا دو راهی سرنوشت‌ساز؟

دسته‌بندی مقاله:
مقاله تحلیلی ـ مقایسه‌ای در حوزه علوم تربیتی و روانشناسی رشد

—

چکیده

در نگاه نخست، «بار آوردن» و «تربیت» مفاهیمی همسان به نظر می‌رسند؛ اما در ژرفای خود، تفاوتی بنیادین دارند. بار آوردن، برون‌نگر و محصول‌محور است و فرد را برای پذیرش در جامعه آماده می‌کند، در حالی که تربیت، درون‌نگر و فرایند‌محور است و به شکوفایی استعدادها و تعالی وجودی فرد می‌اندیشد. این مقاله با رویکردی تحلیلی، این دو مفهوم را از نظر هدف، روش، دامنه و پایایی اثر مقایسه کرده و نشان می‌دهد که بسیاری از آسیب‌های اجتماعی ریشه در رویکرد صرفاً «بارآورانه» دارد که غایت تربیت را به فراموشی سپرده است.

—

مقدمه؛ وقتی «فردا»ی کودک، امروز رقم می‌خورد

تربیت، فرآیندی هدفمند، تدریجی و پایدار برای شکوفایی استعدادهای فرد در ابعاد جسمی، شناختی، عاطفی، اخلاقی و معنوی است. اما در میان خانواده‌ها و حتی نظام‌های آموزشی، گاه این مفهوم والا با مقوله‌ای سطحی‌تر جایگزین می‌شود: «بار آوردن». چه بسیار پدران و مادرانی که از «بار آمدن» فرزندشان سخن می‌گویند، بی‌آنکه از «تربیت شدن» او مطمئن باشند. این مقاله می‌کوشد مرز میان این دو مفهوم را آشکار کند و نشان دهد که تفاوت آنها، تفاوت میان «شکل دادن» و «شکوفا کردن» است.

—

تعریف مفاهیم؛ از ریشه تا مسیر

«بار آوردن» به فرآیندی گفته می‌شود که در آن فرد به هنجارها، آداب، رسوم و مهارت‌های پذیرفته‌شده در خانواده و جامعه مسلح می‌شود. هدف، تطبیق فرد با محیط بیرونی و قابلیت او برای ایفای نقش‌های اجتماعی و اقتصادی است. این رویکرد، اغلب با معیارهای عینی و قابل سنجش سروکار دارد و زمانی موفق تلقی می‌شود که فرد بتواند نیازهای خانواده و جامعه را برآورده سازد. در این نگاه، فرزند مانند ظرفی است که باید با محتوای از پیش تعیین‌شده پر شود؛ بدون آنکه پرسیده شود خود او چه ظرفیتی برای پر کردن دارد.

اما «تربیت» از ریشه «ربو» به معنای پروردن، بالیدن و به کمال رساندن است. تربیت در اصطلاح، فرآیندی است که در آن استعدادهای نهفته فرد در ابعاد مختلف وجودی، به صورت متوازن شکوفا می‌شود. تربیت نه تنها به رفتار ظاهری، که به نگرش‌ها، باورها، عواطف و تعالی روحی فرد توجه دارد. بر خلاف بار آوردن که یک فرایند بیرونی و تحمیلی است، تربیت یک روند درونی شدن ارزش‌ها و شکل‌گیری شخصیت بر اساس فطرت انسانی محسوب می‌شود.

—

هدف غایی؛ تفاوتی که همه‌چیز را تغییر می‌دهد

در رویکرد «بار آوردن»، هدف نهایی، تولید انسانی است که بتواند در نظام اجتماعی موجود، کارکرد مطلوبی داشته باشد. این کارکرد می‌تواند شغلی، خانوادگی یا حتی دینی باشد. به عبارت دیگر، فرد باید «جواب‌گو» باشد؛ پاسخگوی انتظارات والدین، پاسخگوی نیازهای بازار کار، پاسخگوی هنجارهای رایج. اما این پاسخ‌گویی، هیچ تضمینی برای سلامت روانی، استقلال فکری یا تعالی اخلاقی فرد ایجاد نمی‌کند.

در مقابل، تربیت به دنبال انسانی است که نه فقط پاسخ‌گو، که «پرسش‌گر» باشد؛ انسانی که بتواند خودش معنای زندگی را کشف کند، ارزش‌ها را از درون بپذیرد نه از روی اجبار، و در مسیری که انتخاب می‌کند، به رشد و تعالی برسد. غایت تربیت، «شدن» است، نه صرفاً «بودن در کنار دیگران».

—

دامنه اثر؛ از سطح تا عمق وجود

بار آوردن، عمدتاً به حوزه‌های رفتاری و مهارتی قابل مشاهده محدود می‌شود. آموزش آداب معاشرت، نحوه لباس پوشیدن، شیوه درس خواندن، مهارت‌های شغلی و حتی مناسک دینی، در صورتی که صرفاً به صورت قالبی و بدون درک معنا منتقل شوند، در دایره بار آوردن قرار می‌گیرند. این آموزش‌ها هرچند بی‌ارزش نیستند، اما عمق لازم برای تغییر بنیادین شخصیت را ندارند.

تربیت اما همه ابعاد وجودی فرد را دربرمی‌گیرد؛ از رشد شناختی و توانایی تفکر نقادانه تا رشد عاطفی و توانایی همدلی، از رشد اخلاقی و توانایی تشخیص درست از نادرست تا رشد معنوی و توانایی ارتباط با امر قدسی. تربیت به «چرایی» رفتارها توجه دارد، نه فقط به «چگونگی» آنها. به همین دلیل، تأثیرات تربیت، ماندگار، عمیق و درون‌شده است، در حالی که تأثیرات بار آوردن، اغلب موقتی و سطحی باقی می‌ماند.

—

نوع نگاه به متربی؛ ابزار یا گوهر؟

شاید مهم‌ترین تفاوت این دو رویکرد، در نگاهی باشد که به «متربی» (فرزند یا دانش‌آموز) دارند. در رویکرد بار آوردن، متربی موجودی منفعل و خنثی تلقی می‌شود که باید شکل بگیرد و محتوای مطلوب به او تزریق شود. این نگاه، ابزاری و محصول‌محور است؛ فرد برای رسیدن به هدفی بیرونی (جامعه مطلوب) پرورش داده می‌شود.